Δρώσα αιώνια μεταθανάτια ζωή                                               H ΛΙΣΤΑ ΜΟΥ Η ΛΙΣΤΑ ΜΟΥ: Δρώσα αιώνια μεταθανάτια ζωή

..

Δρώσα αιώνια μεταθανάτια ζωή

Η Ψυχή στον Πλάτωνα, τον Όμηρο και τους Ορφικούς

Μελέτη στον Πλάτωνα


Radcliffe G. Edmonds III

Paul Shorey Professor of Greek and Chair
Department of Greek, Latin, and Classical Studies
Bryn Mawr College

Electronic reference
Radcliffe G. Edmonds III, « A Lively Afterlife and Beyond : The Soul in Plato, Homer, and the Orphica », Études platoniciennes [Online], 11 | 2014, Online since 15 April 2015, connection on 01 July 2016. URL : http://etudesplatoniciennes.revues.org/517

Απόδοση στα Ελληνικά, επιμέλεια, επεξηγηματικά σχόλια, προσθήκες αρχαίων κειμένων: Πυθεύς

“παρῳδεῖ γὰρ πανταχοῦ τὰ Ὀρφέως”

Ο Πλάτων σε όλες τις αναφορές του παρωδεί την Ορφική διδασκαλία (σχετικὴ μὲ τὴν κάθαρση τῶν ψυχῶν στὸν Ἀχέροντα καὶ τὴν μετενσάρκωση).

Ολυμπιόδωρος, Σχόλια στον Πλατωνικό Φαίδωνα

Αυτό υποστηρίζει ο Νεοπλατωνικός φιλόσοφος Ολυμπιόδωρος τον 6° αιώνα, αποδίδοντας τις ιδέες που πραγματεύεται ο Πλατωνικός διάλογος Φαίδων για τη φύση της ψυχής, στον Ορφέα, μυστηριώδη τραγουδοποιό —πατέρα των τραγουδιών, σύμφωνα με τον Πίνδαρο. Οι μεταγενέστεροι μελετητές έτειναν να συντάσσονται με τον Ολυμπιόδωρο, καταλογίζοντας πολλές από τις Πλατωνικές απόψεις περί ψυχής στον Ορφέα ή μάλλον στους Ορφικούς και τον Ορφισμό, ένα ποικιλοτρόπως προσδιορισμένο θρησκευτικό ρεύμα εναρμονισμένο με τα ποιήματα του μυθικού ποιητή. Πολύ συχνά, οι φιλοσοφικές καινοτομίες του Πλάτωνος ερμηνεύθηκαν με αναγωγή στις ιδέες του Ορφισμού, αλλά αυτή η αναζήτηση πηγών, η οποία εξυπηρέτησε τον Ολυμπιόδωρο και άλλους Νεοπλατωνιστές στη στήριξη της αυθεντίας του Πλάτωνος και της αρχαίας παγανιστικής παράδοσης, ενάντια στην παλιρροϊκή εξάπλωση του Χριστιανισμού, συσκοτίζουν το ευφυές Πλατωνικό οικοδόμημα με την χειραγώγηση της μυθολογικής και φιλοσοφικής παράδοσης, την οποία συνιστούσαν.


Σε αυτό το σημείο διατείνομαι ότι πολλές από τις ιδέες τις οποίες ο Πλάτων υποτίθεται ότι άντλησε από τον Ορφισμό, δεν προέρχονται από τους Ορφικούς αλλά από την ευρύτερη μυθολογική παράδοση. Ακόμη και τα στοιχεία που όντως έχουν Ορφικές ή παρεμφερείς καταβολές, υπέστησαν σημαντικές αλλαγές ώστε να εξυπηρετούν τους φιλοσοφικούς σκοπούς των διαλόγων του. Πρωτίστως θα εξετάσω την ιδέα της μεταθανάτιας ζωής, υποστηρίζοντας ότι ενώ το όραμα του διαφέρει από εκείνο του Ομήρου —παρόμοιο σενάριο τελικής κρίσεως, πολύπλοκης γεωμορφολογίας, ανταμοιβών και τιμωριών, εν τούτοις ευρέως διαδεδομένο και αποδεκτό— και ο Πλάτων το μεταχειρίζεται ποικιλοτρόπως σε διαφορετικούς διαλόγους. Αντιθέτως, άλλες ιδέες για τη σχέση ψυχής-σώματος, όπως ο εγκλεισμός της σε αυτό ή η διαδικασία της μετενσάρκωσης, επισημαίνονται στις μαρτυρίες του Πλάτωνος και άλλων, ως ασυνήθεις και άγνωστες, τις οποίες ο Πλάτων μεταθέτει εκ νέου ώστε να συνάδουν με τα τεκταινόμενα στον διάλογο.

ΦΑΙΔΩΝ [82Ε]…ὅτι παραλαβοῦσα αὐτῶν τὴν ψυχὴν ἡ φιλοσοφία ἀτεχνῶς διαδεδεμένην ἐν τῷ σώματι καὶ προσκεκολλημένην, ἀναγκαζομένην δὲ ὥσπερ διὰ εἱργμοῦ διὰ τούτου σκοπεῖσθαι τὰ ὄντα ἀλλὰ μὴ αὐτὴν δι’ αὑτῆς, καὶ ἐν πάσῃ ἀμαθίᾳ κυλινδουμένην, καὶ τοῦ εἱργμοῦ τὴν δεινότητα κατιδοῦσα ὅτι δι’ ἐπιθυμίας ἐστίν, ὡς ἂν μάλιστα αὐτὸς ὁ δεδεμένος συλλήπτωρ…
Λοιπόν, ξέρουν οι φιλομαθείς ότι, όταν η φιλοσοφία παραλάβει την ψυχή τους, που είναι γενικά δεμένη και κολλημένη στο σώμα και που αναγκάζεται, όπως από ένα φράγμα, να εξετάζει μέσα από αυτό τα όντα και όχι η ίδια μέσα από τον εαυτό της να κυλιέται μέσα σε γενική αμάθεια· και όταν αντιληφθεί καλά τη δυσκολία του φραγμού, ότι δηλαδή οφείλεται στις επιθυμίες του, ότι δηλαδή προπάντων ο ίδιος ο δεμένος μπορεί να βοηθεί το δέσιμό του. (Πλάτων, Φαίδρος, μετάφραση Θ.Γ.Μαυρόπουλος, εκδόσεις ΖΗΤΡΟΣ)


Ζωή μετά τον Θάνατο

Για να αξιολογήσουμε την άποψη περί δανεισμού Ορφικών ιδεών από μέρους του Πλάτωνος, οφείλουμε να κατανοήσουμε τι σήμαιναν τα Ορφικά στην αρχαιότητα. Η αυθεντικότητα των ιδεών του Ορφισμού εκτιμάται από τα κατηγορήματα της· ως τέτοια εκλαβάνονται από τους σύγχρονους ερευνητές, συγκεκριμένα στοιχεία που αφορούν στη μετά θάνατον ζωή, στη φύση και το πεπρωμένο της ψυχής, τα οποία στη συνέχεια προσδιορίζονται ως επί το πλείστον σε αντιδιαστολή με την αντίστοιχη Ομηρική οπτική που θεωρείται ότι εκφράζει την επικρατούσα άποψη της αρχαίας Ελληνικής παράδοσης. Όπως θέτει το θέμα ο ιστορικός και ακαδημαϊκός Robert Parker «η Ορφική ποίηση μπορεί σχεδόν να προσδιοριστεί ως εσχατολογική κι ενδεχομένως να ήταν αυτά τα ποιήματα που για πρώτη φορά παρουσίαζαν ανάγλυφα πειστικές αφηγήσεις για ζωή μετά το θάνατο, σχεδιασμένες να επηρεάζουν άμεσα την συμπεριφορά του ακροατή, αντίθετα με αυτές της Οδύσσειας».

Υποστηρίζω ότι μια τέτοια προσέγγιση παράγει παραπλανητική εικόνα, όχι μόνο για τις Ορφικές μεταθανάτιες ιδέες αλλά και για τις υφιστάμενες στην αρχαία Ελληνική παράδοση περί φύσεως και μοίρας της ψυχής κατά τη διάρκεια του βίου αλλά και πέρα από αυτόν. Δεν είναι δυνατό να αντιληφθούμε πως χειρίστηκε ο Πλάτων τη μυθογραφία αν δεν κατανοήσουμε κατάλληλα τη υπέχουσα θέση των ιδεών αυτών στο έργο του. Στην Ομηρική ποίηση συνήθως θεωρούνται αντιπροσωπευτικές μιας ιδιόμορφης προοπτικής κατά την οποία ο ποιητικός λόγος μπορεί φέρει τον άνθρωπο κοντά στην αθανασία, την ώρα που το εύρος των ιδεών οι οποίες πράγματι σημάδεψαν τα αρχαία ευρήματα ως ασυνήθη ή συνδεδεμένα με τον Ορφέα και τους ομοίους του, είναι σημαντικά πιο περιορισμένο. Η διατήρηση της ψυχής και η ζωή μετά το θάνατο δεν ανήκουν αποκλειστικά στα χωράφια του Ορφισμού αλλά περισότερο στις κλασσικές και πλέον διαδεδομένες ιδέες της παράδοσης. Μόνον ένα φάσμα τους, περιορισμένο στη σχέση της ψυχής με το σώμα, φαίνεται να χαρακτηρίζει επίμονα με τον ένα ή τον άλλο τρόπο τις Ορφικές ιδέες ανάμεσα στα ευρήματα της αρχαίας γραμματείας.

Επαναπροσδιορίζοντας τον αρχαίο Ορφισμό

Στην τρέχουσα εργασία μου, αναζητώ τον επαναπροσδιορισμό του αρχαίου Ορφισμού, δηλαδή την κατάληξη σε μέθοδο προσδιορισμού της κατηγορίας των έργων που οι αρχαίοι Έλληνες είχαν επισημάνει ώς Ορφικά. Αρχίζω τη διαδικασία με μοναδικό κριτήριο αυτό του Αμερικανού ακαδημαϊκού και Καθηγητή Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο Berkeley, Ivan Mortimer Linforth [Linforth, I. M. (1941). The Arts of Orpheus. Berkeley and Los Angeles, University of California Press] για το όνομα του Ορφέα, ώστε να οριοθετήσω αποδεικτικά στοιχεία για τα χαρακτηρισμένα Ορφικά ψήγματα στις αρχαίες μαρτυρίες, εξάγοντας όμως από αυτά ομάδα κριτηρίων που διέπουν το υλικό με διαφορετικούς τρόπους ως υπερβατικό θρησκευτικό φαινόμενο. Υποθέτω ότι η ιδέα του Βίτγκενσταιν περί “(γλωσσικών) οικογενειακών ομοιοτήτων” μας επιτρέπει να κατασκευάσουμε “διαφορικό ορισμό” σύμφωνα με τον οποίο ενδείξεις χαρακτηρισμένες από ένα ή περισσότερα κριτήρια, μπορεί να επισημανθούν ως Ορφικές. Στον ορισμό αυτό δεν υπάρχει μοναδικό γνώρισμα, ενδεχομένως αναφορά στο όνομα του Ορφέως ή συγκεκριμένη δοξασία για την ψυχή, που να διακρίνει κάτι το Ορφικό. Αντιθέτως αν οτιδήποτε —πρόσωπο, κείμενο ή τελετουργία— διαθέτει ασυνήθιστη αγνότητα ή ιεροσύνη, υπαινίσσεται κάποια ιδιαίτερη σχέση με τα θεία, την ύστατη αρχαιότητα, ή είχε επισημανθεί ως αναπάντεχα παράδοξο, διαστροφικό ή αγνώστου φύσεως, τότε θα μπορούσε να βαπτισθεί Ορφικό ανάμεσα σε άλλα ομοειδή και ίσως τελικά να κυρωθεί ως τέτοιο. Ο διαφορικός ορισμός μας επιτρέπει να συμπεριλάβουμε υλικό που να μην είναι σφραγισμένο με το όνομα του Ορφέα αλλά κατηγοριοποιημένο όπως άλλες μη Ορφικές μαρτυρίες.
Ενώ οι σύγχρονοι μελετητές τείνουν να κάνουν αποδόσεις με βάση υποτιθέμενα Ορφικά δόγματα, από τους αρχαίους αντίστοιχούς τους απουσιάζουν τέτοιου είδους θεωρητικές ταξινομήσεις. Αντίθετα, για εκείνους η αρχαία επισήμανση “Ορφικός” έμοιαζε περισσότερο με τον σύγχρονο όρο “νέα εποχή”, σχετιζόμενη όχι αποκλειστικά με συγκεκριμένες θρησκευτικές απόψεις ή οργανώσεις αλλά με ευρύτερο φάσμα ιδεών, ασαφώς προσδιορισμένων από την εγγύτητά τους με την επικρατούσα θρησκευτική τάση.

Παρομοίως με τη νέα εποχή, η σύνδεση με τον Ορφέα μπορεί να είναι θετική, ενδεικτική ιδιαίτερης έμπνευσης που ξεπερνά τα συνηθισμένα, αλλά και συχνά αρνητική, υπονοώντας στάση υπεράνω εαυτού, η οποία είτε είναι περιγέλαστη είτε υποκριτική. Αν σε κάτι προσάπτεται ο χαρακτηρισμός Ορφικό εξαρτάται από τις αρχαίες μαρτυρίες, όχι από την παρουσία ιδιαίτερων μυθογραφικών μοτίβων ή θρησκευτικών δογμάτων, αλλά στη βάση της πράξης του χαρακτηρισμού από συγκεκριμένο ταξινομητή σε λεπτομερές συγκείμενο. Εν τούτοις συνιστά πάντα έναν επίμαχο, ουδόλως ανιδιοτελή, ορισμό.

Αντιθέτως, ειδικοί όλου του περασμένου ενάμιση αιώνα προέβαλλαν διάφορους καταλόγους Ορφικών αξιωμάτων στην προσπάθειά τους να ορίσουν τον Ορφισμό μέσω των απόψεών του. Πρόσφατα ο Bernabé παρέθεσε τα κεντρικά σημεία του Ορφικού δόγματος τα οποία ήταν λίγο-πολύ κοινά αποδεκτά: πίστη στο δυισμό ψυχής-σώματος, ιδέα ενός προπατορικού αμαρτήματος ή προγενέστερης αμαρτίας —λύτρωση από την οποία θα μπορούσε να επιτευχθεί μέσω της κάθαρσης και άποψη περί κάποιου κύκλου επανενσαρκώσεων κατά τη διάρκεια του οποίου θα επερχόταν ο εξαγνισμός. Τουναντίον υποστηρίζω, ότι η ιδέα της διττής ανθρώπινης υπόστασης είναι διάσπαρτη στην παράδοση ενώ η μετενσάρκωση βρίσκεται πάντα περιστασιακά σε κείμενα βαπτισμένα Ορφικά (ακόμη και με την ευρύτερη έννοια) και δίχως να τεκμαίρεται σε άλλα. Ενώ σε αρκετά Ορφικά κείμενα υπογραμμίζεται ο εξαγνισμός, η ιδέα Ορφικού δόγματος περί κληροδοτημένου προπατορικού αμαρτήματος, είναι σύγχρονο κατασκεύασμα, η προσμονή δε της πολυπόθητης εύνοιας μετά τον θάνατο (λύτρωση) δεν αυτοπεριορίζεται στον Ορφισμό. Η προσπάθεια να προσδιοριστεί ο Ορφισμός με τα προαναφερθέντα κριτήρια περιλαμβάνει στοιχεία τα οποία ουδέποτε θεωρήθηκαν Ορφικά από τους ίδιους τους αρχαίους, η αναγωγή τους δε, σε ενδείξεις, επιδεικνύει μόνο κάποιες ή καμμία από αυτές τις ιδέες.

Η υποτιθέμενη ταύτιση των σχετικών (με την ψυχή) δογμάτων με τον Ορφισμό, ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για το ενδιαφέρον που προσέλκυσε αυτός τον περασμένο ενάμιση αιώνα, καθώς οι μελετητές τον θεώρησαν δίαυλο μέσω του οποίου η ιδέα της αθανασίας της ψυχής, όπως και αυτή της αμαρτίας και της λύτρωσης, παρεισέφρησαν στη Δυτική φιλοσοφική και θρησκευτική παράδοση, κυρίως με τα έργα του Πλάτωνα. Η διαφορά μεταξύ της διατήρησης απλά των ψυχών πέρα από το φυσικό τέλος και της αυθεντικής ιδέας περί άχρονης ύπαρξης τους, θεωρήθηκε όπως η αντίθεση ανάμεσα στη ζοφερή Ομηρική ζωή μετά το θάνατο, όπου όλοι μοιράζονται το ίδιο σκοτεινό πεπρωμένο και σε άλλες οπτικές μιας πιο “ζωηρής” αιώνιας ζωής με διαφορετική μοίρα να περιμένει τον καθένα. Στη βασική μελέτη του επί του προκειμένου, ο Rohde επιχειρηματολογεί υπέρ της εξέλιξης μιας πραγματικής καινοτόμου ιδέας για την αθανασία της ψυχής, προερχόμενη από νεολογισμούς περί ψυχής και ζωής μετά το θάνατο, οι οποίοι προέκυψαν από την Διονυσιακή εισβολή και την Ορφική μεταρρύθμιση. Ως εκ τούτου, με το επιχείρημα αυτό, οι Ορφικοί ευθύνονται για την εισαγωγή στην Ελληνική θρησκειολογία μιας πραγματικής αντίληψης για την αθανασία της ψυχής και η εμφάνιση συναφών ιδεών σε άλλα κείμενα μπορεί να αποδοθεί στην επιρροή των Ορφικών.

Παρά το ότι τα ιστορικά ερείσματα του ισχυρισμού του Rohde έχουν απορριφθεί από καιρό, η σχέση των Ομηρικών απόψεων για την μετέπειτα ζωή με τους Ορφικούς ιχνηλατείται αδιάκοπα υπό το πρίσμα της χρονολογικής τους ανάπτυξης. Άλλες απόψεις παρουσιάζονται ως τελευταίες εξελίξεις, αρχής γενομένης από την Αρχαϊκή περίοδο ή καλύτερα από τα στοιχεία στον Όμηρο (και τον Ησίοδο) τα οποία φαινομενικά συμπίπτουν χρονικά με αυτές που λογίζονται ως πρώιμες. Παρά τα γνωστά προβλήματα στη χρονολόγηση των Ομηρικών επών ή ακόμη και διάφορων περιεχομένων στοιχείων τους, οι ειδικοί πρότειναν ένα κυκλικό επιχείρημα: το πρώιμο υλικό μπορεί να ταυτοποιηθεί ως αυθεντική Ομηρική άποψη για την μετά θάνατο ζωή, ενώ το μεταγενέστερο αναγνωρίζεται από την αντίφασή του με το πρώτο. Το πρόβλημα, υποθέτω, βρίσκεται στη σύγχυση που προκαλεί η λέξη στα στην φράση «στα Ομηρικά ποιήματα» σε αντιδιαστολή με τη λέξη των στην φράση «των Ομηρικών ποιημάτων» δηλαδή στο πως ακούγονται. Η ιδεολογία περί θανάτου και αιώνιας ζωής, η οποία εκφράζεται στα Ομηρικά ποιήματα, δεν είναι απαραίτητο ν’ ανταποκρίνεται απαρέγκλιτα σε αυτή που είναι κοινά αποδεκτή από το ακροατήριο τους, για το διάστημα που συνθέτονταν ή διαδραματίζονταν τα έπη. Μάλλον τα ποιήματα αρθρώνουν το δικό τους ιδεολόγιο για τον θάνατο και την μετέπειτα ζωή, το οποίο αντηχεί αυτό των ηρωικών δοξασιών και των ποιητικών εγκωμίων που βρίσκονται εντός τους. Οι ακαδημαϊκοί παρεννόησαν την διακριτή ιδεολογία που εμπεριέχεται στα έπη με αυτή του ακροατηρίου τους, παρεξηγώντας τον τρόπο με τον οποίο ιδέες και εικόνες της ζωής μετά θάνατον χρησιμοποιούνται από τον Όμηρο και τους μεταγενέστερους συγγραφείς όπως ο Πλάτων.

Ομηρική μεταθανάτια ζωή

Τα Ομηρικά έπη παρουσιάζουν μια ανάμικτη εικόνα του τι συμβαίνει σε κάποιον αφού πεθάνει, αλλά οι ειδικοί είχαν εστιάσει σ’ ένα από τα στοιχεία της, όπως η συμβατική θεώρηση της ζωής μετά θάνατον, όχι μόνο στον Όμηρο αλλά στο ευρύτερο θρησκειολογικό πλαίσιο των Ελλήνων. Η υποτιθέμενη αυτή τυπική άποψη είναι ότι από τις ψυχές απουσιάζει κάθε ίχνος νόησης ή δύναμης· εφόσον κάποιος ήρως κλείσει τα μάτια του για πάντα στο φώς του ήλιου, το μόνο που τον περιμένει είναι μια ζοφερή, άβουλη, περίλυπη και κουραστική ύπαρξη, δίχως ιδιαίτερα βάσανα αλλά ούτε κι ευχαρίστηση. Τέτοια οπτική υποστηρίζεται από λιγοστά αποσπάσματα-κλειδιά στα έπη, όπως η συνάντηση του Αχιλλέα με το φάντασμα του Πατρόκλου στην Ιλιάδα και η αντάμωση του Οδυσσέα με την μητέρα του, κάτοικο του Κάτω Κόσμου, στην Οδύσσεια.

Ο θάνατος του Σαρπηδόνος. Λεπτομέρεια ερυθρόμορφης υδρίας από την Ηράκλεια της Μεγάλης Ελλάδας, περ.400 π.Χ. Wikipedia URL

Η ερεβώδης αυτή ενόραση του θανάτου και της κατοπινής ζωής, είναι θεμελιώδης για την Ομηρική ιδέα της επιλογής που οφείλει να κάνει ένας ήρωας —μόνον η ζωή μπορεί να νοηματοδοτήσει την ύπαρξη κι ο ήρωας είναι αυτός ο οποίος, όπως ο Αχιλλέας, επιλέγει να πραγματώνει ένδοξα κατορθώματα. Εφόσον ο θάνατος είναι αναπόφευκτος, υποδεικνύει ο Σαρπηδόνας, ο ήρωας δεν θα έπρεπε να προσπαθεί να τον αποφύγει. Τέτοιο κλέος είναι το μόνο ἄφθιτον, το μόνο εννόημα της αθανασίας μιας και η διατήρηση της ψυχής μετά τον θάνατο είναι τόσο αποκρουστική.

μήτηρ γάρ τέ μέ φησι θεὰ Θέτις ἀργυρόπεζα
διχθαδίας κῆρας φερέμεν θανάτοιο τέλος δέ.
εἰ μέν κ’ αὖθι μένων Τρώων πόλιν ἀμφιμάχωμαι,
ὤλετο μέν μοι νόστος, ἀτὰρ κλέος ἄφθιτον ἔσται
εἰ δέ κεν οἴκαδ’ ἵκωμι φίλην ἐς πατρίδα γαῖαν,
ὤλετό μοι κλέος ἐσθλόν, ἐπὶ δηρὸν δέ μοι αἰὼν
ἔσσεται, οὐδέ κέ μ’ ὦκα τέλος θανάτοιο κιχείη.
[Ι 410-415].

Γιατί η μητέρα, η θεά Θέτιδα με τα κάτασπρα πόδια
λέει ότι δύο ειδών μοίρες με οδηγούν στο θάνατο.
Αν μείνω εδώ και πολιορκήσω την πόλη των Τρώων,
θα χάσω την επάνοδο, αλλά θα έχω αθάνατη φήμη.
αν όμως ξαναγυρίσω στην αγαπητή πατρική γη,
χάνω την καλή μου φήμη, αλλά θα ζήσω πολλά χρόνια.
και δεν θα με εύρει γρήγορα ο θάνατος.

μτφ. φιλολογική ομάδα Κάκτου



Τόσο γλαφυρό που ήταν αυτό το όραμα της ζωής μετά τον θάνατο στα Ομηρικά έπη, σχολιαστές από την αρχαιότητα είχαν παρατηρήσει ότι η μαύρη μοίρα των αδρανών και αδύναμων νεκρών ανεξαιρέτως, δεν δρέπει δάφνες μοναδικότητας στις ραψωδίες του Ομήρου. Για παράδειγμα, στην Ιλιάδα ο Αχιλλέας ανησυχεί μήπως η ψυχή του Πατρόκλου θυμώσει μαθαίνοντας ότι είχε επιστρέψει τη σορό του Έκτορα στον πατέρα του και η ψυχή του Αίαντα ενώ μπορεί ν’ ανακαλέσει τη μνήμη της πρότερης φιλονικίας τους και να παραμείνει εξαγριωμένη με τον Οδυσσέα, τον κρατά σε απόσταση, αρνούμενη να πιει το αίμα που υποτίθεται ήταν αναγκαίο για ν’αφυπνισθούν οι άσαρκες σκιές.

«Η ζωντάνια της Ομηρικής εικόνας των άλογων φαντασμάτων είναι τόσο δυνατή και ολοκληρωτικά εντυπωσιακή που χρωμάτισε τα οράματα των σύγχρονων μελετητών για τον Άδη· αναμφίβολα είναι μερικώς υπεύθυνη για τις μονολιθικές ερμηνείες που του αποδόθηκαν» (Sourvinou-Inwood 1995, p. 84, n. 210)

Ενώ ο Οδυσσέας προσφέρει σπονδές και θυσίες προς τους νεκρούς κατά την είσοδό του στον Κάτω Κόσμο, υπόσχεται περαιτέρω τελετουργίες με την επιστροφή του στην Ιθάκη για τους ευχαριστήσει.

«πολλὰ δὲ γουνούμην νεκύων ἀμενηνὰ κάρηνα,
ἐλθὼν εἰς Ἰθάκην στεῖραν βοῦν, ἥ τις ἀρίστη, λ 30
ῥέξειν ἐν μεγάροισι πυρήν τ’ ἐμπλησέμεν ἐσθλῶν,
Τειρεσίῃ δ’ ἀπάνευθεν ὄϊν ἱερευσέμεν οἴῳ
παμμέλαν’, ὃς μήλοισι μεταπρέπει ἡμετέροισι.
τοὺς δ’ ἐπεὶ εὐχωλῇσι λιτῇσί τε, ἔθνεα νεκρῶν,
ἐλλισάμην, τὰ δὲ μῆλα λαβὼν ἀπεδειροτόμησα
ἐς βόθρον, ῥέε δ’ αἷμα κελαινεφές· αἱ δ’ ἀγέροντο
ψυχαὶ ὑπὲξ Ἐρέβευς νεκύων κατατεθνηώτων·
νύμφαι τ’ ἠΐθεοί τε πολύτλητοί τε γέροντες
παρθενικαί τ’ ἀταλαὶ νεοπενθέα θυμὸν ἔχουσαι,
πολλοὶ δ’ οὐτάμενοι χαλκήρεσιν ἐγχείῃσιν, λ 40
ἄνδρες ἀρηΐφατοι, βεβροτωμένα τεύχε’ ἔχοντες·»

«και λέγοντας πολλές ευκές στ’ αδύναμα κεφάλια

των πεθαμένων, έταξα πως άμα ερθώ στο Θιάκι

στείρα δαμάλα διαλεχτή στον πύργο μου θα σφάξω,

και πως θ’ ανάψω τους πυρά γεμάτη ωραία δώρα,

και χώρια αρνί κατάμαυρο του Τειρεσία θα κόψω,

του κοπαδιού το πιο καλό. Και των νεκρών τα πλήθια

με τάματα και προσευκές θερμοπαρακαλώντας,

πήρα τ’ αρνιά και τα ‘σφαξα στο λάκκο· και το αίμα
έτρεχε ολόμαυρο. Άρχισαν των πεθαμένων τότες
και μαζευόνταν οι ψυχές απ’ το Έρεβος το μαύρο,
νύφες αντάμα κι άγουροι, τυραννισμένοι γέροι,
παρθένες κόρες τρυφερές, νεοθλιμμένες όλες,

κι άντρες πολλοί από χάλκινα κοντάρια λαβωμένοι,
νεκροί που είχανε τ’ άρματα με το αίμα τους βαμμένα
κι εδώθε εκείθε αρίθμητοι γύρω στο λάκκο ερχόνταν,
με αχό πολύ, και μ’ έπιανε χλωμός εμένα φόβος.»

Ομήρου Οδύσσεια, λ’ Νέκυια, Μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη
Μικρός Απόπλους URL


Οι σκηνές με τον Αχιλλέα και τον Πάτροκλο ή τον Οδυσσέα και την μητέρα του, είναι αξιοσημείωτες για το πάθος τους, αλλά καθώς τα λιγοστά αυτά αποσπάσματα αρθρώνουν με σαφήνεια την άποψη ότι η σκιώδης υπόσταση των νεκρών είναι αφυής και ανούσια, οι άλλες αναφορές στη μεταθανάτια ζωή περνούν σχεδόν απαρατήρητες, γεγονός που υπαινίσσεται ότι το κοινό έχει ανάγκη ελαχίστων αιτιάσεων για ν’ αποδεχθεί τις προτεινόμενες ενοράσεις μιας αιώνιας δραστήριας ζωής. Είναι οι ιδέες των άβουλων περιπλανώμενων σκιών και της άτονης μεταθανάτιας ζωής που απαιτούν ιδιαίτερο χειρισμό —δια στόματος αξιόπιστων ομιλητών όπως ο Αχιλλέας, η Κίρκη και ο Οδυσσέας, εξηγούνται παράξενα οράματα και οι ιδέες αυτές αποκτούν κύρος —σε αντίθεση με τις αναμενόμενες κι αποδεκτές ιδέες μιας δυναμικής μεταθανάτιας ζωής.

Πέρα από τα λιγοστά αποσπάσματα που τονίζουν την αδυναμία των άσαρκων σκιών, οι Ομηρικές αναφορές στη ζωή μετά θάνατον σκιαγραφούν μια πιο ζωντανή εικόνα της, η οποία συνάδει με στοιχεία ευρισκόμενα εκτός των Ομηρικών επών. Οι νεκροί διαθέτουν αισθήματα και συναισθήματα, αναμνήσεις από τον καιρό που τους έλουζε το φως του ήλιου και την ικανότητα να γνωρίζουν αλλά και να παρεμβαίνουν στον κόσμο των ζωντανών. Εκτιμούν την προσοχή που τους δίνουν οι ζώντες, όχι απλά την ταφή και τις επικήδειες τελετές, αλλά τις προσφορές που αφιερώνονται στη μνήμη τους. Επιπλέον, ο κόσμος των νεκρών δεν είναι κατ’ εξοχήν θλιβερός, μήτε όλες οι σκιώδεις υποστάσεις απλώς αφίπτανται εκφέροντας ακατάληπτες και ασυνάρτητες κραυγές. Οι επιδιώξεις τους αντικατοπτρίζουν τον κόσμο των ζωντανών, του οποίου η κοινωνική ιεράρχηση εξακολουθεί να υπάρχει σε κάποια μορφή και μετά τον θάνατο. Ο Ωρίων συνεχίζει το κυνήγι του ενώ ο Μίνωας εξακολουθεί να κρίνει και να επιλύει αντιπαραθέσεις, αναφορές οι οποίες υπαινίσσονται ότι στον Κάτω Κόσμο, οι σκιές ακολουθούνται από τη χαρακτηριστική για τους Έλληνες επιδίωξη νομικών αγωγών.

Οδυσσέας, Ελπήνωρ και Ερμής, στον Κάτω Κόσμο. Figure 3. A landscape “of unusual, even startling interest.” Red-figure pelikē: drawing of Side A, Odysseus, Elpenor, and Hermes in the Underworld. The Lykaon Painter, ca. 440 BCE. The Museum of Fine Arts, Boston, William Amory Gardner Fund, inv. no. 34.79. Harvard University-Center for Hellenic Studies URL

Η θέση του Μίνωος ανάμεσα στους νεκρούς, για να μην αναφέρουμε τον Αχιλλέα, αφήνει να εννοηθεί ότι διαστρωμάτωση της κοινωνίας των ζωντανών, αναπαράγεται στον τόπο των νεκρών όπου, όσοι είχαν τύχει της εύνοιας των θεών παραμένουν ευνοούμενοι. Παρομοίως, όσοι κέρδισαν την ευμένεια εξαιτίας κατορθωμάτων τους στη ζωή συνεχίζουν να καρπώνονται τα οφέλη, ενώ εκείνοι που επέσυραν την οργή των θεών δεν παύουν να υφίστανται τη δυσαρέσκεια τους. Το μοτίβο της μελλούμενης ζωής δεν ήταν κοινό για όλους. Η διαφοροποίηση φέρνει σε άμεση σύγκρουση την γενικευμένη εικόνα της θλίψης, με αυτήν που υπογραμμίζει τη σπουδαιότητα της δόξας των ηρώων.

Διαφοροποιημένες εικόνες μεταθανάτιας ζωής

Ενώ η κεντρική ιδέα αυτής της διάκρισης μοιάζει παραδοσιακή και ευρέως διαδεδομένη, ο ακριβής τρόπος με τον οποίο παρουσιάζονται οι εν λόγω διαφοροποιήσεις ποικίλει στα ενδεικτικά τεκμήρια, από την ιδέα της κρίσης των νεκρών, στα διαφορετικά μέρη που θα πήγαιναν και στα είδη ανταμοιβών και τιμωριών που θα τους απονέμονταν.

Κρίση και τιμωρία μετά τον θάνατο είναι καλά γνώριμες απόψεις για τον Πλάτωνα ο οποίος περιγράφει τον γέροντα Κέφαλο, σκεπτικό για το αν είχε κάποιο λόγο ν’ ανησυχεί για οτιδήποτε μετά τον θάνατό του. Ο Κέφαλος αναφέρεται στους μύθους που είχε ακουστά —όχι συγκεκριμένα «Ορφικά» δόγματα αλλά δημοφιλείς θρύλους της παράδοσης— στους οποίους η τιμωρία μετά τον θάνατο συσχετιζόταν με τις αδικίες που είχαν διαπραχθεί στη ζωή. Ενώ δεν τις είχε πάρει στα σοβαρά όταν ήταν νεότερος, λέει ότι η εγγύτητα του θανάτου κάνει τους ανθρώπους ν’ ανατρέχουν στις ζωές τους αναζητώντας τυχόν οφειλόμενες ποινές από αξιόμεμπτες πράξεις.

Εἶθ’ ὃν οὐδὲ τῶν ἐν Ἅιδου θεῶν εἰκός ἐστιν τυχεῖν ἵλεων, ἀλλ’ εἰς τοὺς ἀσεβεῖς ὠσθῆναι διὰ τὴν πονηρίαν τοῦ βίου, τοῦτον ὑμεῖς ἀδικοῦντα λαβόντες οὐ μόνον οὐ τιμωρήσεσθε, ἀλλὰ καὶ μειζόνων ἀξιώσαντες δωρειῶν ἀφήσετ’ ἢ τοὺς εὐεργέτας; Τίνι γὰρ πώποθ’ ὑμεῖς ἔδοτε, ἐὰν ὄφλῃ τι τῷ δημοσίῳ, τοῦτο μὴ καταθέντι τῶν ἴσων μετέχειν; Οὐδενί. Μὴ τοίνυν μηδὲ τούτῳ δῶτε νῦν, ἀλλὰ τιμωρήσασθε καὶ παράδειγμα ποιήσατε τοῖς ἄλλοις.

Δημοσθένης, Κατὰ Ἀριστογείτονος Α [53] URL


Εκείνοι που ανακαλύπτουν ατιμώρητα παραπτώματα γίνονται ανυπόμονοι, ενώ αυτοί που δεν αναγνωρίζουν κάποιο λάθος επαφύονται στην ελπίδα. Πράγματι, εκείνοι που κέρδισαν την εύνοια των θεών κατά τη διάρκεια της ζωής τους, μπορούν να περιμένουν ότι οι θεοί θα νοιαστούν ειδικά γι’ αυτούς και μετά τον θάνατό τους.

πρὸς δὲ τούτοις, εἰ μέν ἐστι τὸ ἀποθανεῖν ὅμοιον τῷ μὴ γενέσθαι, ἀπηλλαγμένοι εἰσὶ νόσων καὶ λύπης καὶ τῶν ἄλλων τῶν προσπιπτόντων εἰς τὸν ἀνθρώπινον βίον· εἰ δ᾽ ἔστιν αἴσθησις ἐν Ἅιδου καὶ ἐπιμέλεια παρὰ τοῦ δαιμονίου, ὥσπερ ὑπολαμβάνομεν, εἰκὸς τοὺς ταῖς τιμαῖς τῶν θεῶν καταλυομέναις βοηθήσαντας πλείστης κηδεμονίας ὑπὸ τοῦ δαιμονίου τυγχάνειν….
Υπερείδης, Επιτάφιος ¶43

Αλλά και ακόμη· αν ο θάνατος είναι σαν να μην είχε ο άνθρωπος ποτέ γεννηθεί, έχουν οι νεκροί μας απαλλαγεί από τις αρρώστιες, τις στενοχώριες και τα άλλα δυσάρεστα που λυμαίνονται την ανθρώπινη ζωή. Και τέλος, αν όπως θέλουμε να πιστεύουμε, οι νεκροί έχουν στον Άδη τη δική τους ζωή, αν η θεότητα τους φροντίσει, τότε είναι φυσικό ότι ιδιαίτερη αγάπη θα δείξει σ᾽ αυτούς που υπερασπίστηκαν τις τιμές των θεών όταν κινδύνευαν να καταργηθούν.

Μετάφραση Μ. Ζ. Κοπιδάκης
Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας URL


Κρίση

Ο Κέφαλος περιγράφει τη διαδικασία αυτοκριτικής που ο καθένας ενδέχεται να υποβάλλει τον εαυτό του καθώς ο θάνατος πλησιάζει, όμως ο Πλάτων αλλού χρησιμοποιεί κριτές οι οποίοι αποφασίζουν τη μοίρα των θανόντων ώστε να διευκρινίσει ότι η ενδοσκοπική μέθοδος είναι ζωτικής σημασίας για τον φιλοσοφικό βίο. Η ιδέα των κριτών, είτε είναι θεοί με την δυσδιάκριτη και ακαθόριστη έννοια του όρου, είτε συγκεκριμένες οντότητες οι οποίες διεκπεραιώνουν λεπτομερή εξεταστική διαδικασία, φαίνεται να προέρχονται από την κοινή μυθική παράδοση, παρόλο που το Πλατωνικό δημιούργημα (bricolage) από τα ψήγματα της παράδοσης παράγει πιο πολύπλοκα και λεπτομερή σενάρια απ’οτιδήποτε άλλο διασώζεται.

Ο ίδιος στους Νόμους, αναφέρεται στη θεωρία ότι η ψυχή οφείλει να δίνει λόγο για τη ζωή της στους θεούς, ως προπατορική πίστη και μέσω της Εβδόμης Επιστολής παροτρύνει στην πίστη των αρχαίων και ιερών αφηγημάτων η οποία μιλά για κριτές που απονέμουν τιμωρίες για αδικίες που τελέσθηκαν στη ζωή.

καὶ τελευτησάντων λέγεσθαι καλῶς εἴδωλα εἶναι τὰ τῶν νεκρῶν σώματα, τὸν δὲ ὄντα ἡμῶν ἕκαστον ὄντως, ἀθάνατον εἶναι ψυχὴν ἐπονομαζόμενον, παρὰ θεοὺς ἄλλους ἀπιέναι δώσοντα λόγον, καθάπερ ὁ νόμος ὁ πάτριος λέγει-τῷ μὲν γὰρ ἀγαθῷ θαρραλέον, τῷ δὲ κακῷ μάλα φοβερόν

Πλάτων, Νόμοι, Βιβλίο ΙΒ’ 959b4
wikipedia URL


Πείθεσθαι δὲ ὄντως ἀεὶ χρὴ τοῖς παλαιοῖς τε καὶ ἱεροῖς λόγοις, οἳ δὴ μηνύουσιν ἡμῖν ἀθάνατον ψυχὴν εἶναι δικαστάς τε ἴσχειν καὶ τίνειν τὰς μεγίστας τιμωρίας, ὅταν τις ἀπαλλαχθῇ τοῦ σώματος·

Πλάτωνος, Ἡ Ἑβδόμη Ἐπιστολὴ


Ενδεχομένως η πλέον πρώιμη διασωθείσα αναφορά στη διαδικασία της κρίσεως γίνεται στον Δεύτερο Ολυμπιόνικο του Πινδάρου, όπου ένας απροσδιόριστος κριτής ανταμείβει τις καλές πράξεις του βίου με μακάρια και άκοπη ύπαρξη ενώ βαρύνει τις κακές με επαχθές φορτίο.

Ολυμπιόνικος 2ος [56-67]
Στον Θήρωνα τον Ακραγαντίνο, νικητή στο άρμα (476 π.Χ.)
εἰ δέ νιν ἔχων τις οἶδεν τὸ μέλλον,
ὅτι θανόντων μὲν ἐνθάδ’ αὐτίκ’ ἀπάλαμνοι φρένες
ποινὰς ἔτισαν, τὰ δ’ ἐν τᾷδε Διὸς ἀρχᾷ
ἀλιτρὰ κατὰ γᾶς δικάζει τις ἐχθρᾷ
λόγον φράσαις ἀνάγκᾳ:
ἴσαις δὲ νύκτεσσιν αἰεί,
ἴσαις δ’ ἐν ἁμέραις ἅλιον ἔχοντες, ἀπονέστερον
ἐσλοὶ δέκονται βίοτον, οὐ χθόνα ταράσσοντες ἐν χερὸς ἀκμᾷ
οὐδὲ πόντιον ὕδωρ
κεινὰν παρὰ δίαιταν: ἀλλὰ παρὰ μὲν τιμίοις
θεῶν, οἵτινες ἔχαιρον εὐορκίαις, ἄδακρυν νέμονται
αἰῶνα: τοὶ δ’ ἀπροσόρατον ὀκχέοντι πόνον

κι΄ όποιος προβλέπει το μέλλον
ξέρει πως οι αμαρτωλές ψυχές των πεθαμένων
πληρώνουν για τις αμαρτίες τους.
Όσοι αδίκησαν εδώ, στη γη, και στου Διός την επικράτεια,
κάποιος άλλος στη χώρα του Χάρου θα τους δικάσει.
Είναι σκληρός κι ανελέητος κι αμετάκλητα κρίνει.
Ομοιόμορφες μέρες και νύχτες περνούν θωρώντας
τον αβασίλευτο ήλιο κι αμέριμνα ζουν οι καλοί,
δίχως το μόχθο της γης φυτεύοντας και σκάβοντας,
δίχως να σκίζουνε τα κύματα κυνηγώντας τον επιούσιο άρτο.
Όσοι πιστά τον όρκο τους κρατούν θ’ αξιωθούν
αδάκρυτη ζωή πλάι στους τιμημένους θρόνους των θεών.
Τους άλλους –πώς να σας το πω;–
ασήκωτα τα πάθη και τα βάσανα τους περιμένουν.

Μετάφραση: Κ. Χ. Μύρης. URL


Ενώ πηγές όπως ο Αισχύλος προσδιορίζουν τους κριτές ως χθόνιες θεότητες —Άδης ή ένας άλλος Δίας του Κάτω Κόσμου —ο Πλάτων βεβαιώνει πρώτος ως τέτοιους, ημίθεους όπως ο Μίνωας, ο Ραδάμανθυς, ο Αιακός ακόμη και ο Τριπτόλεμος.

μέγας γὰρ Ἅιδης ἐστὶν εὔθυνος βροτῶν ἔνερθε χθονός

Γιατί ‘ναι ο μέγας των θνητών ο Άδης κριτής κάτω στα τάρταρα της γης,
κι όλα τα πάντα στα χαρτιά φυλάει του νου του.
Αισχύλου Ευμενίδες 273-274 URL
(Μετάφραση Ιωάννης Γρυπάρης URL)

κἀκεῖ δικάζει τἀμπλακήμαθ”, ὡς λόγος, Ζεὺς ἄλλος ἐν καμοῦσιν ὑστάτας δίκας

κι εκεί (στον κάτω κόσμο) δικάζει τα κρίματα σε στερνή δίκη, όπως λένε, άλλος Δίας ανάμεσα στους πεθαμένους.

Αισχύλου Ικέτιδες 230-231

(Μετάφραση Θεόδωρος Μαυρόπουλος URL)


Η εκχώρηση της αρμοδιότητας του κριτή των προσφάτως χαμένων ψυχών από μέρους του Πλάτωνα, αφενός στον Μίνωα (Γοργίας 524α) είναι ένα ευφυές δείγμα δημιουργικής αποσιώπησης της Οδύσσειας (11.568-71) κι αφετέρου στον Ραδάμανθυ ενδέχεται παρομοίως για υιοθέτηση αναφοράς από την Οδύσσεια (4.564).

«ἐγὼ μὲν οὖν ταῦτα ἐγνωκὼς πρότερος ἢ ὑμεῖς ἐποιησάμην δικαστὰς ὑεῖς ἐμαυτοῦ, δύο μὲν ἐκ τῆς Ἀσίας, Μίνω τε καὶ Ῥαδάμανθυν,
[524a] ἕνα δὲ ἐκ τῆς Εὐρώπης, Αἰακόν· οὗτοι οὖν ἐπειδὰν τελευτήσωσι, δικάσουσιν ἐν τῷ λειμῶνι, ἐν τῇ τριόδῳ ἐξ ἧς φέρετον τὼ ὁδώ, ἡ μὲν εἰς μακάρων νήσους, ἡ δ’ εἰς Τάρταρον. καὶ τοὺς μὲν ἐκ τῆς Ἀσίας Ῥαδάμανθυς κρινεῖ, τοὺς
δὲ ἐκ τῆς Εὐρώπης Αἰακός· Μίνῳ δὲ πρεσβεῖα δώσω ἐπιδιακρίνειν, ἐὰν ἀπορῆτόν τι τὼ ἑτέρω, ἵνα ὡς δικαιοτάτη ἡ κρίσις
ᾖ περὶ τῆς πορείας τοῖς ἀνθρώποις»

Επειδή λοιπόν ολ’ αυτά τα έχω ιδεί, πριν από σας, εγκατέστησα δικαστάς τους τρεις υιούς μου, δύο μεν εκ της Ασίας, τον Μίνωα και τον Ραδάμανθυν, ένα δ’ εκ της Ευρώπης, τον Αιακόν. Ούτοι λοιπόν, όταν αποθάνουν, θα δικάζουν εις τον ―Ασφοδελόν― λειμώνα, εις το μέρος ένθα χωρίζεται εις τρία η οδός, και η μεν φέρει εις τας νήσους των Μακάρων, η δε άλλη εις τον Τάρταρον. Και τους μεν εκ της Ασίας θα κρίνη ο Ραδάμανθυς, τους δ’ εκ της Ευρώπης ο Αιακός. Εις τον Μίνωα δε θα δώσω την υπερτάτην εξουσίαν, ώστε ν’ αποφασίζη ως ανώτατος κριτής ―διαιτητής―, εν η περιπτώσει οι άλλοι δύο ευρεθούν εις αμφιβολίαν, ούτως ώστε η κρίσις διά την μετάβασιν των ανθρώπων εις το ένα μέρος (εις τας νήσους των Μακάρων) ή εις το άλλο (τον Τάρταρον) να γίνεται όσον το δυνατόν δικαιοτάτη».

Μετάφραση Β.Δ.Κρητικός url


«Είδα το Μίνωα τον περίλαμπρο, του Δία το γιο, στο χέρι
να ‘χει χρυσό ραβδί, να κάθεται και τους νεκρούς να κρίνει·
κι εκείνοι, ολόρθοι για καθούμενοι, το δίκιο τους ζητούσαν
από το ρήγα, στο πλατύπορτο παλάτι του Άδη μέσα»

Ομήρου Οδύσσεια Ραψ.Λ’ στίχοι 568-571, μτφρ Καζαντζάκη-Κακριδή url

«Μα εσένα η μοίρα, αρχοντογέννητε Μενέλαε, δε σου γράφει
στο αλογοθρόφο το Άργος κλείνοντας τα μάτια να πεθάνεις·
στην τέλειωση της γης οι αθάνατοι και στους Ηλύσιους κάμπους,
που κυβερνά ο ξανθός Ραδάμανθης, λογιάζουν να σε στείλουν,
όπου περνούν οι ανθρώποι ξέγνοιαστη ζωή, μακάρια, δίχως
μηδέ βροχές μηδέ χιονόκαιρα μηδέ βαριούς χειμώνες»

Ομήρου Οδύσσεια Ραψ.Δ’ στίχοι 561-566, μτφρ Καζαντζάκη-Κακριδή url

Δείτε την συνέχεια του άρθρου ΕΔΩ...

Στην ενότητα μας "Φιλοσοφία" μπορείτε να διαβάσετε τα πάντα γύρω το θέμα!


* Αν σας άρεσε το άρθρο κάντε ένα like και κοινοποιήστε το στους φίλους σας!



chilonas.com

Περιμένουμε τα σχολια σας!

Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου